Mường Lống được hình thành cách đây hàng trăm năm, do một số người Mông trong quá trình di cư đã phát hiện mảnh đất này màu mỡ, khí hậu ôn hòa nên quyết định dừng chân nơi đây mở đất.
Bởi vậy 100% người dân Mường Lống đều là dân tộc Mông. Những năm 80 của thế kỷ trước, đây là một vùng đất nghèo cằn cỗi, chưa có trụ sở, rừng núi hoang vu, đường đi lại chưa có, bà con phải dùng ngựa để gùi hàng.
Sau khi nghe chúng tôi kể về đoạn đường khổ ải từ Mường Xén (Kỳ Sơn, Nghệ An) vào Mường Lống, ông Và Chá Xà - cán bộ UBND xã Mường Lống cười an ủi: Ăn thua chi, giờ rứa là sướng rồi đó, ngày trước đồng bào ai dám mơ có đường ô tô vào đây.
Một góc Mường Lống
Rồi ông kể: Năm 1990, Nhà nước cho mở con đường huyện lộ từ Mường Xén vào Mường Lống, đồng bào không ai tin, rủ nhau chạy ra xem ô tô rồi há hốc mồm ngạc nhiên, vì không hiểu sao “nó” lại vào đây được.
Thậm chí có một bà từ Mai Sơn (Tương Dương) ra Mường Lống, thấy máy xúc múc đất làm đường thì quả quyết rằng “nó không phải người, nó không phải ma, cũng không phải là máy, nó là con rồng”, rồi về nhà sợ quá sinh ốm mà chết. Nói vậy để thấy đất và người Mường Lống hôm nay đã đổi thay nhiều.
Trước đây, nhắc đến Mường Lống người ta nghĩ đến thủ phủ của cây thuốc phiện. Đặc biệt là từ những năm 90, nhà nhà trồng thuốc phiện, dân trồng thuốc phiện, cán bộ cũng trồng thuốc phiện, không chỉ bà con trong vùng mà đồng bào ở vùng khác cũng đua nhau đến vùng đất này trồng loài cây có màu hoa rất đẹp ấy vì Mường Lống được coi là vùng đất trồng cây thuốc phiện tốt nhất, năng suất nhất ở Kỳ Sơn.
Thời bấy giờ, nếu đến miền rẻo cao này vào mùa xuân sẽ thấy một vùng trời ngập tím màu hoa anh túc. Có một điều lạ là bà con ở đây trồng thuốc phiện nhưng không mấy ai nghiện ma túy. Mùa trồng thuốc phiện bắt đầu từ tháng chín tháng mười, đến tháng ba năm sau thì thu hoạch.
Thu hoạch xong có người đến tận nhà thu mua, đóng vào bao tải xếp lên lưng ngựa chở đi đâu bà con không ai rõ. Mỗi hecta cây trồng như vậy thu hoạch được từ 3 - 4 kg thuốc, mỗi kg bán được từ 4 - 5 triệu đồng (năm 1997).
Trước tác hại của cây thuốc phiện, từ năm 1996, Đảng và Nhà nước chủ trương xoá bỏ cây thuốc phiện. Ở Nghệ An, Mường Lống là điểm đầu tiên tiến hành chủ trương này. Cán bộ đi trước làm gương, rồi kiên trì vận động bà con nhân dân làm theo chủ trương của Đảng và Nhà nước.
Đến năm 1997 Mường Lống hoàn toàn sạch bóng cây thuốc phiện, thay vào đó là giống mận tam hoa và đào không hạt được đem về trồng. Đây là thời kỳ mà cuộc sống dân bản gặp rất nhiều khó khăn, vì xưa nay người Mông chỉ biết trồng thuốc phiện để bán lấy tiền, nay không trồng thuốc phiện nữa thì lấy cái gì mà ăn?
Vì vậy công cuộc vận động bà con xóa bỏ thuốc phiện trồng các loại cây khác phải tiến hành hàng năm trời mới xong. Tuy nhiên nhờ chính sách đường lối đúng đắn của Đảng, không bao lâu sau các giống cây trồng đem lại hiệu quả. Nhất là từ năm 2005 - 2007 đời sống đồng bào nơi đây có nhiều đổi thay. Ngoài trồng cây ăn quả, bà con biết đầu tư chăn nuôi gia súc, trâu, bò, lợn đen, gà đen trở thành thế mạnh chăn nuôi của vùng.
Kể về những thay đổi của bản làng, ông Lầu Nhìa Hờ - cán bộ UBND xã Mường Lống cho hay: Mường Lống hôm nay đã đổi thay rồi, đồng bào chăm lo lao động, trẻ em được đến trường, dân bản yên vui no ấm.
Cùng với đường lối chính sách của Đảng rọi đường, những cố gắng xây dựng và đổi thay cuộc sống của đồng bào Mông trên rẻo cao miền Tây xứ Nghệ đang ngày càng khởi sắc.